Lengo 1: Kuelewa matokeo ya njaa na ukosefu wa lishe bora
Vifaa
Karatasi ya Ukweli:
Chakula hutupa...
Vitamini na madini
Dhana: Chakula cha kutosha ni muhimu kwa maisha biabia na yenye afya
Yaliyomo
- Chakula ni muhimu maishani. Ili kuwa na afya na siha nzuri, lazima tuwe na kiasi cha kutosha cha vyakula anuwai vyenye ubora. Bila lishe ya kutosha, watoto hawawezi kukuza vipawa (uwezo) wao kadiri iwezekanavyo nao watu wazima watakumbwa na matatizo ya kudumisha au kupanua uwezo wao.
- Chakula hutupa nguvu tunayohitaji kwa kukua, mazoezi ya mwili, uamili wa kimsingi wa mwili (kupumua, kufikiri, kudhibiti joto la mwili, mzunguko wa damu na myeyukowa chakula). Chakula pia hutupa vifaa vya kujenga na kudumisha mwili na vilevile kuimarisha uwezo wa mwili kukabiliana na magonjwa.
- Virutubisho vilivyoko kwenye chakula vimewezesha kufanyika kwa kazi mbalimbali. Aina ya virutubishi katika chakula ni wanga, protini, mafuta, vitamini, madini na maji. Vyakula vyote huwa na aina moja au zaidi ya virutubishi. Kila aina ya kirutubishi hufanya kazi maalumu. Hii ndiyo sababu aina tofauti katika maakuli yetu ni muhimu kwa afya nzuri. Tunahitaji virutubishi vyote vinavyopatikana katika vyakula kwa shughuli zote za miili yetu.
- Chakula kingi mno au lishe mbaya huweza kusababisha afya mbaya na hatari ya magonjwa ya kuselelea kama vile kunenepa kupita kiasi, ugonjwa ma moyo na kisukari.
- Lishe bora pia hutegemea kukiweka chakula katika hali nzuri ya kukila na kuhifadhi ubora wake wa virutubishi.
Matendo
- Jadili hoja zilizoorodheshwa hapo juu, kadiri wakati unavyoruhusu, kulingana na msingi wa mahitaji ya wanafunzi. Waeleze wanafunzi kuwa chakula kina chembechembe ambazo ni muhimu kwa maisha. Baadhi ya hizo huwa katika kiasi kidogo sana hivi kwamba hatuwezi kuviona, lakini bila chembechembe hizi mifumo ya miili yetu haiwezi kufanya kazi. Chembechembe hizi zote hupatikana katika chakula, kwa hivyo lazima tule vyakula anuwai ili kuhakikisha kuwa tunazipata zote katika maakuli yetu.
- Karatasi ya ukweli Chakula Hutupa… inatupa habari za jumla kuhusu lishe, pamoja na uamilifu wa virutubishi vya nguvu. Protini, wanga na mafuta. Viini vya vyakula vimeorodheshwa kwa virutubishi hivi vitatu vya nguvu, pamoja na vinne vya vitamini na madini: vitamini A, vitamini B, vitamini C na madini. Waambie wanafunzi kutoa orodha ya vyakula vinavyoliwa katika siku ya kawaida, ili kuona ikiwa wanatoa namna mbalimbali zinazohitajika ili kupata virutubishi vilivyoorodheshwa. Kwa mfano, Je, orodha yao zinahusisha vyakula vyenye wingi wa protini, vitamin A, madini? Ikiwa hauna vyakula vyenye wingi wa mojawapo au vingi vya virutubishi vilivyoorodheshwa, jadili pamoja na wanafunzi aina ya vyakula vinavyoweza kuongezwa katika maakuli yao ili kutoa virutubishi vinavyohitajika.
Dhana:Afya mbaya, ukuaji mbaya na ustawi mbaya hutokana na njaa na ukosefu wa lishe bora
Yaliyomo
Matokeo makubwa ya kiafya na lishe hutokana na chakula haba na lishe mbaya hii ni pamoja na:
- Ukosefu wa lishe bora ya protini nguvu husababisha ukuaji dhaifu, ukosefu wa usawa wa vimiminiko na kiwango cha chini cha kukabiliana na maambukizo kwa sababu chakula chetu hakina uwezo wa kukidhi mahitaji ya mwili, nguvu na protini. Karibu watoto milioni 200 chini ya umri wa miaka mitano wanakabiliwa na ukosefu wa lishe bora ya protini nguvu iliyo kali au yenye kuselelea.
- Upungufu wa vitamini A huweza kusababisha kutoona vizuri usiku, vidonda vya macho na, katika hali iliyokithiri, upofu wa kudumu. Upungufu wa vitamini A huweza pia kusababisha ongezekezo ya ugonjwa na kifo kutokana na maambukizo. Zaidi ya watoto milioni 200 chini ya umri wa miaka mitano wamo katika hatari ya upungufu wa vitamini A.
- Upungufu wa ayodini huweza kusababisha tezi, akili punguani,madhara ya ubongo na kutoweza kuzaa. Ulimwenguni kote watu bilioni mbili wamo katika hatari ya upungufu wa iodini.
- Upungufu wa madini huweza kusababisha anemia ya lishe, mimba zenye matatizo, ukuaji uliovyodumaana kiwango cha chini cha kukabiliana na maambukizo na vilevile kudhoofika kwa muda mrefu kwa ustawi wa akili na mota. Ulimwenguni kote watu bilioni 3.5 wanakabiliwa na upungufu wa madini.
- Watoto wanaozaliwa na uzani wa chini (chini ya kilo 2.5) wanaoendelea kuishi baada ya kuzaliwa wakiwa wadogo sana huenda wakabaki kuwa na uzani wa chini na wenye kuugua kipindi chote cha utoto wao na ujana. Karibu watoto milioni 30 huzaliwa kila mwaka katika nchi zinazoendelea na ukuaji dhaifu unaosababishwa na lishe dhaifu kwenye mji wa uzazi.
Hatari kuu za kiafya zinazohusishwa na ziada za maakuli ya lishe iliyopita kiasi ni pamoja na ugonjwa wa vifereji moyo, kupooza, kunenepa kupita kiasi na kisukari. Matatizo haya yanazidi kuongezeka katika mataifa yanayoendelea na yaliyoendelea.
Uchafu wa vyakula ni kikwazo kikubwa kwa afya ya maakuli. Watoto hasa wamo katika hatari ya kuambukizwa magonjwa yanayohusiana na chakula,ambayo huwaondolea virutubishi muhimu kutokana na kuhara.
Matendo
Karatasi ya ukweli Vitamini na Madini hutoa maelezo kuhusu mojawapo ya virutubishi nane vya kimsingi au vikundi vya virutubishi na jukumu lao mwilini, dalili za kudhoofika na vianzo vyakula. Chagua kirutubishi kimoja au viwili (au vingi kadiri wakati utakavyoruhusu) ambavyo huenda vina matatizo katika eneo lako, eleza virutubishi na dalili za kiafya zilizoorodheshwa katika karatasi ya habari kisha waambie wanafunzi kueleza viini vya vyakula vya kirutubishi kinachohusika. Waambie wanafunzi wapendekeze njia ambazo huenda zikawawezesha watu kupata virutubishi zaidi katika mlo wao. Ili kubainisha matatizo mahususi ya virutubishi katika eneo lako, wasiliana na afisa wa afya katika eneo lako au wa nyanjani au Idara ya Afya.
Dhana:Njaa huathiri afya nzuri ya watu, mataifa na ulimwengu
Uwezo wa nchi unategemea uwezo wa watu wake. Watu wakiwa na afya, wenye nguvu na siha nzuri, huwa wana nguvu, ubunifu, usalama na moyo wa kufanya kazi, kusuluhisha matatizo na kuishi maisha yao ya kila siku kwa hesima na furana na hatimaye kuendeleza ustaarabu hadi viwango vya juu. Wananchi waliolishwa vyema ni wazalishaji ambao wanaichangia jamii yao. Watu ambao hawana siha nzuri hawana nguvu za kufanya kazi au kujifunza na aghalabu wanahitaji huduma za afya mara kwa mara. Gharama za njaa kwa njia ya uwezo uliopotea, huduma za afya na uwezekano wa misukosuko ya kijamii huweza kuifadhaisha jamii.
Matendo
Jadili maswala yaliyoorodheshwa hapo juu pamoja na wanafunzi. Pamoja na hao wanafunzi, unda orodha ya watu mashuhuri katika jamii yao, nchi yao,au ulimwenguni, wawe wa zamani au wa sasa, ambao wamesaidia kuijenga dunia bora. Michango yao inaweza kuwa na kijamii au ya kiutu, au kupitia ubunifu wa kisayansi au kisanii. Wanashauri wanafunzi kuitafakari tofauti ambayo ingekuwepo iwapo watu wangekuwa na ukosefu mkubwa na lishe bora, wenye njaa au wagonjwa wasioweza kufanya kazi wanazizozifanya. Waeleze jinsi ilivyo muhimu kwetu sote kuwa kila mtu ulimwenguni aweze kuutumia uwezo wake kadiri awezavyo. Uwezo uliopotea unatuumiza sote.
